Ela Sibel Bayrak Meydanoğlu
Ad Soyad : Ela Sibel Bayrak Meydanoğlu
E-posta : meydanoglu@tau.edu.tr

Coğrafi bilgi sistemleri ve lojistikte kullanımları

Rekabetin hızla arttığı günümüz global piyasalarında şirketlerin rakipleri karşısında farklılaşması ve ayakta kalabilmesi için verimli şekilde yürütülen lojistik faaliyetleri büyük öneme sahiptir
Eklenme Tarihi : 08 Ekim 2012 Pazartesi

 

Lojistik faaliyetlerinde arzu edilen verimin elde edilmesindeyse bilgi sistemlerinin desteği büyüktür. Coğrafi bilgi sistemleri (CBS’ler) (Geographic Information Systems / GIS) de lojistik yönetiminde verimi arttırmak çerçevesinde son yıllarda lojistik faaliyetlerini desteklemek üzere kullanılmaya başlanmış sistemlerdir.

CBS konumsal olan ya da olmayan verilerin toplanması, girişi, depolanması, analizi, haritalanması ve sayısal sonuçlar çıkarılmasını sağlayan bir enformasyon sistemidir. Coğrafi içeriği olan problemleri çözmeye yardımcı bir sistemdir. CBS’ler, örneğin aşağıdaki sorulara cevap arar [1]:

·         Herhangi bir yatırım için en uygun yer neresidir?

·         A bölgesinde X objesinden kaç adet satılmıştır?

·         Yerleşime ve tarıma en elverişli alanlar nereleridir?

·         Sel durumunda hangi alanlar hangi derecede erozyon riski taşır?

Yeterli bilgiye sahip personel, veri, donanım ve yazılım CBS’yi oluşturan bileşenlerdir.

Önemli CBS donanımları şunlardır: hızlı bir belleği ve veri saklama ünitesi yüksek olan bir bilgisayar, CBS verilerinin büyük olması nedeni ile ihtiyaç duyulan ikincil saklama üniteleri, yüksek çözünürlüklü bir monitör, renkli bir yazıcı, bilgisayardaki sayısal (digital) haritaları kağıda aktarabilmek için gerekli renkli bir çizici (plotter), her türlü belgeyi (örn. hava fotoğrafları, harita) tarayarak bilgisayar ortamına aktarmak üzere kullanılan bir tarayıcı (scanner), el ile çizilmiş basılı haritaları mercek vasıtasıyla çizgi ve noktaların üzerinde gezilerek sayısal hale getirip bilgisayar ortamına aktarma işini yapan bir sayısallaştırıcı (digitizer) [1].

CBS yazılımlarını fonksiyon kapasitelerine göre üç grupta toplamak mümkündür [2]:

·         Profesyonel CBS Yazılımları: Bu yazılımlar CBS’nin tüm fonksiyonlarını içerirler. Her türlü karmaşık veriyi ve büyük veri yığınlarını analiz edebilirler (örn. ESRI’nin Arc/GIS yazılımı) [2].

·         Masaüstü CBS Yazılımları: CBS’nin tüm fonksiyonlarını içermeyen, kişisel bilgisayarlarda kurulabilen, CBS uzmanı olmayanlarında kullanabileceği, PC tabanlı, masaüstü haritacılığını mümkün kılan yazılımlardır (örn. MapInfo’nun MapInfo yazılımı, ESRI’nin ArcView yazılımı) [1].

·         Görüntüleyici CBS Yazılımları: Bu yazılımlar tek bir tuşla tematik haritalar hazırlamayı mümkün kılarlar. Konumsal bazlı verileri enformasyon sistemi kapsamında sorgulamaya yararlar (örn. MicrosoftMapPoint) [2]. 

CBS’de iki tür veri kullanılır:

·         Konumsal Veriler: Kurulacak bir CBS veritabanında her bir veri dizini mutlaka coğrafi konumunu gösteren bir element içermelidir. Bu element vektör ya da raster veri yapısında olabilir. Vektör veri yapısında doğal ya da beşeri unsurların yeryüzü özelliklerinin nokta, çizgi veya poligon (alan) olarak tanımlanması söz konusudur. Tanımlamada koordinat sistemin kullanılır. Raster veri yapısında doğal ya da beşeri unsurların yeryüzü özellikleri hücre adı verilen belirli ölçülerdeki alan ya da alanlar ile tanımlanır. Bir hücre tüm kenarları birbirine eşit olan kareden oluşur. Hücrenin boyutları değişken olup kullanıcının tercihine bağlıdır [3].

·         Konumsal Olmayan Veriler (Nitelik/Öznitelik Verileri): Nitelik verileri konumsal verileri açıklayan, niteliklerini belirten verilerdir [2]. Örneğin yeryüzündeki bir ağacın konumu konumsal bir veridir. Bu veri vektör ya da raster veri yapısında sayısal olarak tanımlanır. Söz konusu ağacın yaşı, meyvesinin türü, kime ait olduğu gibi veriler ise nitelik verilerdir. CBS için nitelik verileri konumsal veriler kadar önemlidir. Yeterli nitelik verisi olmadan CBS ile etkin analiz yapmak mümkün değildir. Nitelik verilerin sayısal haritalarda yer alan ilgili fiziksel olgularla ilişkilendirilebilmesi için bu verilerin coğrafi bir referans (örn. posta kodu, coğrafi koordinat, adres) ile veritabanlarında tutulmaları gerekir. Nitelik verilerine coğrafi referans atama işine coğrafi kodlama (geocoding) denir [3]. Bir nitelik verisi ile ilgili coğrafi referans da coğrafi kod (geocode) olarak adlandırılır [1].  

Veri toplama, veri işleme, veri analizi ve sunumu CBS’lerin temel fonksiyonlarıdır.

·         Veri Toplama: Konumsal ve niteliksel verilerin temin edilerek, sayısal ortamda saklanması demektir. Konumsal veriler, arazi çalışmaları (örn. jeofizik ölçme yöntemleri ile), uzaktan algılama yöntemleri (örn. uydu görüntüleri, hava fotoğrafları), kopyalama (örn. uygun formattaki CBS verilerinin farklı kaynaklardan kopyalanması) ve çevrim yöntemi (örn. haritaların sayısallaştırıcı vasıtasıyla bilgisayar ortamına aktarılması) ile elde edilir. Nitelik verileri çeşitli kurumlardan, internetten, çeşitli dokümanlardan (örn. raporlar, anketler), veri bankalarından, istatistiksel metotlardan temin edilir [3].

·         Veri İşleme: Hatalı verilerin temizlenmesi, konumsal verilerin dönüştürme, genelleştirme, sınıflandırma, enterpolasyon gibi metotlarla kullanıcıların ihtiyaçlarına uygun hale getirilmesi demektir [2].

·         Veri Analizi: CBS’ler ile yüzey analizi adı verilen sayısal arazi analizleri (örn. eğim analizi, bakı analizi, görülebilirlik analizi, gölgeleme analizi) ve konumsal analizler adı verilen konuma bağlı analizler (örn. sorgulama, ağ analizi, ölçme ve geometrik hesaplama, coğrafi analizler (birleştirme analizi, yakınlık analizi, sınır işlemleri)) yapılabilmektedir [1], [3].

·         Verilerin Sunumu: Sayısal sonuçlar ve haritaların üretilmesi demektir [1], [3].

Lojistik faaliyetlerinin pek çoğu coğrafi enformasyon ile ilgili olduğundan CBS’nin lojistik yönetimi çerçevesinde kullanılabilecek önemli bir planlama ve analiz aracı olduğunu söylemek yanlış olmaz. Aşağıda, CBS’nin destekleyebileceği lojistik faaliyetler özetlenmektedir:

·         Araç takibi: CBS tabanlı araç takip sistemleri ile yükleme noktasından çıktıktan sonra varış noktasına kadar bir aracın, dolayısıyla araçtaki yükün kontrolü, müşterinin aracın bulunduğu yer ile ilgili bilgiyi taşıyıcısı ile irtibata geçerek öğrenmesi, nakliye hizmetinin kalitesinin kontrolü (örn. durak yerlerinde fazla süre duraklama yapılıp yapılmadığının kontrolü, hız limitlerinin aşılıp aşılmadığının kontrolü) mümkündür [4], [5].

·         Rotalama: CBS ile sevk edilecek siparişlerin nitelik ve konumlarına, mevcut araçların durumuna göre siparişlerin belirli noktalar arasında sevki için uygun güzergahın belirlenmesi, bir noktadan (örn. depodan) diğer bir noktaya (örn. bir müşteriye) ulaşım için en kısa yolun belirlenmesi mümkündür [1], [4].

·          Tesis Konumunun Planlanması: CBS ile kurulması planlanan depolar, üretim yerleri ve servis merkezleri için uygun yerin tespiti, mevcut depo, üretim yerleri ya da servis merkezlerin kaldırılması, yerlerinin değiştirilmesi gibi faaliyetlerin oluşturacağı etkilerin tespiti için tesislerin bulunduğu alanların analizi mümkündür [4].

·         Kaynak Tahsisi: CBS kaynakların uygun şekilde tahsisini destekler [6]. Örneğin, sevk edilmesi gerekli bir sipariş için sevk merkezine en yakın ve sevkiyat yapılacak güzergahtan geçecek, söz konusu ek sevkiyatı kendi sevkiyatlarını aksatmadan yapabilecek bir aracın tespiti ve sevkiyat için tahsisi hususunda CBS önemli bir sistemdir.

·         Akış Optimizasyonu: CBS ile kapasite yönetiminin, ulaşım ağı analizinin, dağıtım araçları ile ilgili güzergah ve zamanlama yönetiminin desteklenmesi suretiyle mal ve hizmet akışının optimizasyonu mümkündür [6]. Örneğin, CBS ile acil mal talebi olan bir müşteriye sevk yapabilecek en yakın deponun, uygun araç ve güzergahın tespiti mümkündür.

Anlaşılacağı üzere şirketler CBS’leri çeşitli lojistik faaliyetlerinde kullanmak yoluyla müşteri memnuniyetini arttırabilir, lojistik maliyetlerini düşürebilir, lojistik faaliyetlerini daha hızlı ve kaliteli bir şekilde icra edebilirler. Bu bağlamda, lojistik faaliyetlerinin verimliliğini arttırmak için lojistikte CBS kullanımı tavsiye edilir bir çözümdür. Ancak özellikle yukarıda izah edilen profesyonel CBS yazılımlarının, bu yazılımları kullanacak uzman personelin ve komplike bir CBS sisteminin donanım maliyetleri gereği, CBS yatırımı öncesi uygun analizlerin (örn. fayda-maliyet analizi) yürütülmesi ve bu analizlerin neticesine göre söz konusu yatırımın gerçekleştirilmesi dikkat edilmesi gereken bir husustur.

 

Kaynakça:

[1] Tecim, V., Coğrafi Bilgi Sistemleri – Harita Tabanlı Bilgi Yönetimi, Ankara 2008.

[2] Gürder, F., Coğrafi Pazarlama ve Türkiye’de Coğrafi Pazarlama, Seçkin Yayıncılık, Ankara 2011.

[3] Turoğlu, H., Coğrafi Bilgi Sistemlerinin Temel Esasları, Çantay Yayıncılık, İstanbul 2008.

[4] Korkmaz, M. O., Sümen H.H., Çelik R.N., Arz Zinciri Yönetiminde Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanımı, TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası 10. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı , 28 Mart – 1 Nisan 2005, Ankara.

[5] Zuting, Z., Study on Modern Logistics Distribution System Based on GIS, http://www.seiofbluemountain.com/upload/product/201002/1265190565mwef5vj3.pdf, Erişim: 13.09.2012.

[6] Balcı, İ., Çoban, H.O., Eker, M., Coğrafi Bilgi Sistemi, Süleyman Demirel Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, Seri: A, Sayı: 1, 2000.

Yazarın Diğer Makaleleri

Gündem

Çok Okunan Haberler